معرفی تفسیر القرآن العظیم( ابن ابى حاتم)
نام کتاب: تفسیر القرآن العظیم( ابن ابى حاتم)
پدیدآور: ابنابىحاتم، عبدالرحمن بن محمد
تاریخ وفات پدیدآور: 327 ه. ق
محقق: طیب، اسعد محمد
موضوع: روایى سنى
زبان: عربى
تعداد جلد: 13
ناشر: مکتبة نزار مصطفى الباز
مکان چاپ: عربستان- ریاض
سال چاپ: 1419 ه. ق
نوبت چاپ: 3
ابن ابى حاتم
عبد الرحمن بن محمد بن ادریس بن منذر تمیمى حنظلى رازى مشهور به ابن ابى حاتم، متولد 240 ق معادل 854 م و متوفاى 327 ق برابر با 938 م، مفسر، متکلم، فقیه و محدث بنام اسلامى، ظاهرا وى در رى زاده شد و سالهاى نخستین زندگیش را در همین شهر گذراند، گر چه اصل وى از اصفهان بوده است.
استادان
از پدر خود ابو حاتم و ابو زرعه رازى دانش و حدیث آموخت و نیز از فضل بن شاذان نیشابورى قرائت قرآن فرا گرفت. ابن ابى حاتم دو بار همراه پدر به حج رفت. سپس خود به طلب علم رهسپار شام و مصر گردید و 7 ماه در مصر اقامت گزید و از عالمان و فقیهان و محدثان آن دیار فقه و حدیث آموخت. آنگاه در 264 ق عازم اصفهان شد. روشن نیست که در چه زمانى از این سفرها به رى بازگشته، اما قطعى است که در رى درگذشته است.
از قرائن چنین بر مىآید که وى در عراق و بغداد، که در آن روزگار کانون فقه و حدیث بود، از شهرت و منزلت علمى بسیار برخوردار بوده است. ابن ابى حاتم افزون بر پدرش و ابو زرعه و فضل بن شاذان، نزد کسان دیگرى فقه و حدیث آموخت که بنامترین آنان عبارتند از: جعفر بن منیر رازى، احمد بن سنان قطّان، احمد بن منصور رمادى، یونس بن حبیب اصفهانى، حسن بن عرفه، یونس بن عبد الاعلى، محمد بن اسماعیل أحمس، حجاج بن شاعر، محمد بن حسان ازرق، محمد بن مسلم بن وارة، صالح بن احمد بن حنبل، على ابن جنید و مسلم بن حجاج.
شاگردان
راویان چندى نیز از ابن ابى حاتم روایت کردهاند که اسامى برخى از آنان بدین قرار است: حسینک تمیمى، یوسف میانجى، ابو الشیخ عبد الله بن محمد بن حیان اصفهانى، ابو احمد الحاکم، نیشابورى احمد بن محمد بن بصیر، عبد الله بن محمد اسد، على بن قصّار و ابو حاتم بن حبان بستى.
اخلاق
ابن ابى حاتم را حافظ، ناقد، شیخ الاسلام وثقه خواندهاند. از فضایل اخلاقى و معنوى و زهد و پارسایى او بسیار یاد شده است. پدرش درباره او گفته که:« در عبادت کسى را برتر از او ندیده و حتى گناهى از او سر نزده است». ابو یعلى خلیلى در وصف او مىگوید:« وى دریایى از علم و معرفت بود، در شناخت اقوال و آراء صحابه و تابعان و علماى بلاد سرآمد بود.»
مذهب
گر چه مذهب فقهى و کلامى وى آشکارا یاد نشده، اما عبّادى او را از فقیهان شافعى دانسته است.
آثار
همچنین وى از محققان و نویسندگان بنام اسلامى در روزگار خود بوده که آثارى در حدیث، فقه، کلام، و رجال شناسى پدید آورده است. برخى از این آثار که جزو منابع مهم علمى در موضوع خود به شمار مىآیند، اینهاست:
1- تفسیر القرآن العظیم 2- آداب الشافعى و مناقبه 3- الجرح و التعدیل در 9 جلد 4- زهد الثمانیة من التابعین 5- علل الحدیث در 2 جلد 6- المراسیل 7- اصل السنة واعتقاد الدین 8- ثواب الاعمال 9- المسند فى الحدیث در 6 جلد در میان اینها الجرح و التعدیل مشهورترین اثر ابن ابى حاتم مىباشد که بارها چاپ شده است. این کتاب از یک سو مهارت نویسنده را در رجال شناسى مىنمایاند و از سوى دیگر، با توجه به تاریخ تألیف آن و نیز مطالبى که در آن درباره نقد و جرح و تعدیل راویان حدیث و احوال گروهى از صحابه و تابعین آمده، از اهمیت ویژهاى برخوردار است.
تفسیر القرآن العظیم( إبن أبى حاتم)
« تفسیر القرآن العظیم» معروف به« تفسیر إبن أبى حاتم»، تفسیرى مأثور به زبان عربى، شامل تمامى سورهها مىباشد. إبن أبى حاتم تفسیر خود را بر اساس روایات رسیده از رسول الله( ص) و صحابه و تابعان بنا نهاد و کمال دقت را در اسناد و منابع روایى خود به خرج داد و از اینرو تفسیر وى مورد توجه همگان قرار گرفت. جلال الدین سیوطى مىنویسد:« کتاب ابن جریر طبرى ارزشمندترین و گرانسنگترین تفسیرهاست، پس از او، ابن ابى حاتم... مىباشد و همه آنها مستند به صحابه و تابعان و پیروان آنان است»( الإتقان، ج 4، ص 212).
در تفسیر وى روایات معتبرى یافت مىشود که آنها را در جاى دیگرى نمىتوان یافت. ابن ابى حاتم، محتواى تفاسیر پیش از خود را( از جمله، تفسیرهاى سعید بن جبیر و مقاتل بن حیان و غیره) در درون تفسیرش جاى داد و اگر او نبود، این آثار از میان رفته بود. تفسیر او را منبع سرشار و قابل اعتمادى براى مفسران پس از وى، در همه ادوار، دانستهاند.
بغوى( متوفاى 516 ق)، ابن کثیر( متوفاى 774 ق)، شوکانى و دیگران در تفاسیر خود، از وى بهره فراوان بردهاند. جلال الدین سیوطى( متوفاى 911 ق) مىگوید:« تفسیر او را در الدر المنثور تلخیص کردهام».
ابن تیمیة در مجموع الفتاوى، ابن حجر عسقلانى در فتح الباری و دیگران در کتابهاى خود مقدار زیادى از روایات وى را نقل نمودهاند.
روش تفسیرى
وى در وصف و بیان روش تفسیر خود مى نویسد:« کوشیدم تا این تفسیر را با صحیحترین آثار سلف صالح فراهم سازم. نخست آثار منقول از پیامبر اکرم( ص) را جداگانه آوردم و کسى را با او همراه نساختم. سپس به تفاسیر منقول از بزرگان صحابه پرداختم و در پى آن، تفاسیر تابعان را آوردهام و موارد وفاق و اختلاف آنان را یادآور شدم».
ابن ابى حاتم در تفسیر هر آیه، به روایات مأثور( منقول) پیرامون هر یک پرداخته و در صورت اختلاف متن، تحت عنوانهاى« وجه دوم»،« وجه سوم» و... آنها را مطرح کرده و اقوال را بهگونهاى منظم و جدا از هم آورده است.
ایشان هرگز به مسائل جنبى نپرداخته است به همین جهت، تفسیرى کاملاً مبتنى بر نصوص وارده مىباشد و چیزى با آن آمیخته نشده است. از اینرو در این تفسیر به طور پراکنده تنها آیاتى که درباره آنها روایاتى نقل شده، تفسیر شده است.
ابن ابى حاتم تفسیر خود را( پس از تسمیه) چنین آغاز مى کند:« الحمدلله رب العالمین و صلی الله على محمد خاتم الأنبیاء و على آله أجمعین...» و روشن است که این شیوه، روش ارادتمندان به خاندان نبوت است. وى شافعى مذهب است اما همانند شیعه به خاندان نبوت ابراز ارادت مى کند؛ از جمله ذیل آیه 56 سوره احزاب«إنّ الله و ملائکته یصلون على النبی...»(متن کتاب، جلد 10، صفحه 3151): از پیامبر( ص) روایت مىکند که فرمودند: بگویید:« اللهم صلی على محمد و على آل محمد، کما صلّیت على إبراهیم و على آل إبراهیم. إنک حمید مجید. و بارک على محمد و آل محمد، کما بارکت على إبراهیم و آل إبراهیم، إنک حمید مجید»( متن کتاب، ج 10، ص 3151).
در ذیل آیه 33 سوره احزاب شأن نزول آن را در مورد پنج تن آل عبا از عائشه و امسلمه نقل مىنماید و نیز ذیل آیه 214 سوره شعراء:«و أنذر عشیرتک الأقربین»روایت« و یکون خلیفتی فی اهلی» را درباره حضرت على( ع) آورده است( همان، ج 9، ص 2826). و ذیل آیه 219 شعراء:«و تقلبک فی الساجدین»نیز شاخصه عقیدتى مکتب تشیع( ناآلودگى نیاکان معصومین) را مطرح مىسازد و به دو طریق از ابن عباس( در تأویل آیه) روایت مىکند که: پیامبر( ص) پیوسته در اصلاب انبیا جابهجا مىشد تا مادر او را زائید»( همان، ص 2828).
طبرى با آنکه همعصر ابن ابى حاتم بوده، هیچیک از این روایات را در تفسیرش نیاورده و شاید به آن دست نیافته است و این برترى ابن ابى حاتم و گستردگى اطلاعات وى را مىرساند.
روش تحقیق محقق
تفسیر ابن ابى حاتم در شکل جدید خود با تحقیق اسعد محمد طیب، انجام گرفته است. این تفسیر بهطور کامل یافت نشد، مقدارى از ابتداى سوره فاتحه تا آخر سوره رعد و از سوره مومنون تا پایان سوره عنکبوت، بهدست آمده و بقیه آن از تفاسیر دیگر تکمیل شده است.
محقق محترم اساس کار خود را بر نسخه خطى که تصویر آن در دانشگاه ام القرى موجود بود بنا نهاد. وى مراحل تحقیق خود را به این طریق بیان مىکند: 1- تکمیل نواقص نسخه خطى از نسخههاى محقق و مجزا. 2- مسند کردن احادیث مرفوع با کمک تفاسیر عبدالرزاق، سفیان ثورى و مجاهد. 3- مشخص نمودن ارزش حدیث و اثر با استفاده از منابع معتبر. 4- جمعآورى روایات مفقود، از تفسیر با کمک تفسیر ابن کثیر، درّ المنثور، فتح الباری ابن حجر و فتح القدیر شوکانى.
پاورقىهایى شامل ذکر منابع احادیث و اظهار نظر برخى مفسرین توسط محقق انجام گرفته است.
محقق پس از مقدمهاى کوتاه در اهمیت تفسیر به شرح حال مختصرى از مؤلف شامل زندگىنامه، خصوصیات و فضائل، سفرهاى علمى، شاگردان، اقوال علماء درباره وى و مصنفات ایشان مىپردازد. پس از آن شیوه کار خود را توضیح مىدهد.
نسخه حاضر
نسخه حاضر تفسیر با ملحقات در 13 جلد( شامل 11 جلد تفسیر و 2 جلد فهرستهاى گوناگون) توسط کتابخانه نزار مصطفى در عربستان سعودى در سال 419 ق 1999 م چاپ دوم را به خود دیده است. این نسخه در قطع وزیرى، شامل سه مقدمه از ناشر، محقق و مؤلف مىباشد. تصویرى از برخى مجلدات نسخه خطى نیز ابتداى جلد اول ارائه شده است. مجلدات مختلف آن خالى از فهرست مطالب مىباشد امّا در مجلدات فهرستها بهطور مجموع آمده است.
منابع مقاله
1- مقدمه و متن کتاب.
2- دائرة المعارف بزرگ اسلامى، زیر نظر کاظم موسوى بجنوردى، ج 2، ص 637.
3- تفسیر و مفسران، آیت الله معرفت، ج 1، ص 389 و ج 2، ص 179.